विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म ।. . .

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म |भेदाभेद भ्रम अमंगळ ||१||

आइकाजी तुम्ही भक्त भागवत |कराल ते हित सत्य करा ||२||

कोण्याही जीवांचा न घडो मत्सर |वर्म सर्वेश्वर पूजनाचे ||३||

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव |सुखदुःख जीव भोग पावे ||४||

श्रीपंढरीश भगवान परमात्मा , कैवल्य साम्राज्य चक्रवर्ती माऊली ज्ञानोबाराय , वैराग्यमूर्ती श्रीतुकोबाराय , शांतीब्रह्म श्रीनाथमहाराज , सकल संत मांदियाळी यांचे चरणी नतमस्तक होऊन आदरणीय प्रेममूर्ती ह.भ.प.बाळकृष्णजी महाराज यांचे आशिर्वादाने सर्वांचे चरणी लीन होऊन भगवद्बुध्दीने चिंतन मांडण्याचा प्रयत्न करतो .

           जगदगुरू श्रीतुकोबाराय या अभंगाद्वारे काही विशिष्ट लोकांना व विशिष्ट विषयांचा उपदेश करतात .विशिष्ट लोक कोण तर जे भक्त भागवत आहेत तेच .हेच श्रीतुकोबाराय द्वितीय चरणात सांगतात --

आइका जी तुम्ही भक्त भागवत |कराल ते हित सत्य करा ||२||

         प्रथम भक्त भागवत कोण ? याचा विचार करू .प्रत्येक जण भक्त असतोच .पण प्रत्येक जण विठोबाचा भक्त नसतो .इतर देवतांचा भक्त होण्यात कृतार्थता नाही आणि विठोबाचे भक्त होण्यात बध्दता नाही .

सेंदरीं हेंदरी दैवते |कोण ती पूजी भूते खेते |आपुल्या पोटा जी रडते |मागती शिते अवदान ||

    अशा देवतांचे भक्त होण्यात कोणतेच हित नाही .म्हणून पंढरीरायाचे भक्त म्हणजे हरिभक्त व्हावे .मनुष्याने ' भक्तभागवत ' व्हावे .

     उत्तम भागवत कोणास म्हणावे ? श्रीमद्भागवत मध्ये सुंदर वर्णन आलेले आहे .

सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः |

भूतानि भगवत्त्यात्मन्येषु भागवतोत्तम ||

      सर्व भूतांच्या ठिकाणी भगवद्दृष्टीने पाहणे याला उत्तम भागवत म्हणतात .

        यालाच श्रीज्ञानोबाराय ' भक्तियोग ' म्हणतात  .

जे जे भेटिजे भूत |ते ते मानिजे भगवंत ||

हा भक्तियोग निश्चित |जाण माझा ||

श्रीनामदेवमहाराज --

सर्वाभूती पाहे एक वासुदेव |पुसोनियां ठाव अहंतेचा ||

         सर्व प्राणीमात्रांचे ठिकाणी भगवद् दृष्टी येण्याकरिता ' आपपर ' जावे लागते .ज्याचे ठिकाणी आपपरभाव नसतो , त्यालाच भगवद्दृष्टी प्राप्त होते  श्रीतुकोबाराय म्हणतात -

नाठवे आपपर आता काय गा करूं |सारिखा दोहीसवा हरपला विचारू |घातला योगक्षेम आपुला भारू ||

तुकया शरणांगता देई अभय करू |विठोबा दान दे गा तुझ्या सारिखे नामा ||

तात्पर्य -

ज्याचे ठिकाणी आपपर नाही आणि जो सर्व भूतांचे ठिकाणी सम पाहतो , तो उत्तम भागवत होय .

      असा जो भागवतोत्तम आहे , तो कोणाची निंदा , द्वेष , मत्सर करीत नाही .हीच शिकवण श्रीतुकोबाराय या अभंगाच्या तृतीय चरणातून देतात --

कोण्याही जीवाचा न घडो मत्सर |वर्म सर्वेश्वर पूजनाचे ||३||

तात्पर्य असे जे भक्त भागवत आहेत , त्यांचे दोन प्रकार पडतात .

१) सिध्द  भक्त भागवत 

२) साधक भक्त भागवत .

     साधक भक्त भागवत या अभंगाचा विशिष्ट अधिकारी आहे .या अभंगाचा अधिकारी जसा विशिष्ट आहे तसा विषयही विशिष्ट आहे .तो विषय कौणता ? हे श्रीतुकोबाराय प्रथम चरणात सांगतात -

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म |भेदाभेद भ्रम अमंगळ ||१||

        वैष्णवांचा धर्म प्रतिपादन करणे हा या अभंगाचा मुख्य विषय आहे व साधक भक्त भागवत हा अधिकारी आहे .भक्त भागवत धर्माप्रमाणे वागला तर त्याचे फल काय ?

सत्य हित प्राप्त हहोणे हे या अभंगाचे प्रयोजन आहे .आणि संबंध तर आहेच आहे .तात्पर्य श्रीतुकोबाराय या अभंगातून वैष्णवांच्या धर्माचा उपदेश करतात -

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म |भेदाभेद भ्रम अमंगळ ||१||

        वाक्य  म्हटले की , त्यात कर्ता , कर्म , क्रियापद असतेच  .परंतु या अभंगात क्रियापद नाही .जसे गोत्र माहित नसेल तर कश्यप सांगतात , तसेच वाक्यात क्रियापद नसेल तर ' अस्ति ' हे क्रियापद लावतात .

         अस्ति हे क्रियापद लावले म्हणजे जग विष्णुमय आहे व हाच वैष्णवांचा धर्म आहे असा सरळ अर्थ निघतो .

अस्ति हे क्रियापद सिध्द वस्तूचे बोधक आहे .आणि धर्माधर्म या साध्य वस्तु आहेत .

     याठिकाणी विशिष्ट आचाराला धर्म  असे म्हटले आहे .विशिष्ट आचार कोणता ? तर सर्वांविषयी परमात्म दृष्टी ठेवावी व परमात्म दृष्टी ठेवली की त्याचे ठिकाणी भेदाभेद राहात नाही कारण तो अमंगळ आहे .

         भेदाभेद याचा अर्थ भेदभाव न करणे हाच होय ,भेदाभेद भ्रम अमंगळ यात भ्रम हे पद आलेले आहे ,त्याचा विचार होणे आवश्यक आहे .

          जग विष्णुमय असताना , भेदाचा गंध नसतानाही भेद प्रतितिला येणे यालाच भ्रम असे म्हणतात .

भेदाचे पाच प्रकार आहेत .

१) जीव जडाचा भेद 

२) जीव ईश्वराचा भेद 

३) जीव जीवाचा भेद 

४) जड जडाचा भेद 

५) जड ईश्वराचा भेद .

          भेद दिसणे हा जसा भ्रम आहे तसाच अभेद हाही भ्रमच आहे .

          परंतु या अभंगात कोण्याही जीवाचा न घडो मत्सर या चरणावरून भेदभाव समजणे हा भ्रम आहे .कारण या मत्सराचे कारण आपपरभाव आहे .आपपरभाव हा अभेदप्रतीतीस नसतो तर द्वैत प्रतीतीस असतो .

        विशाल अंतःकरणाचे जे महात्मे असतात , त्यांचे ठिकाणी भेद नसतो तर सर्व जग विष्णुमय आहे हेच या अभंगातून कर्तव्य सांगितलेले आहे .

          वस्तुशी सुखप्रयोजकता हे मंगळतेचे प्रयोजक आहे ,भेद भ्रम हा अमंगळच आहे कारण  भेदाचे पर्यावसान दुःखात होते .श्रीज्ञानोबाराय म्हणतात -

आणि दुजे जंव जंव घडे |तंव तंव संसार भय जोडे ||

हे देवो आपुलेनि तोंडे |बोलती वेद ||

        जो या परमात्म स्वरूपाचे ठिकाणी भेद पाहतो , तो दुःखाला प्राप्त होतो ,दुःखाला कारण द्वैत आहे .श्रीतुकोबारायांचे ठिकाणी ते द्वैतच शिल्लक राहिले नव्हते ,त्यांचेच उदगार पाहू 

सहज मी आंधळा गा निज निराकार पंथे ||

वृत्ति हे निवृत्ती झाली जन न दिसे तेथे ||

मी माझे हरपलें ठायी जेथींच्या तेथे ||

अदृश्य तेंचि झाले कांहीं दृश्य जे होते ||

सुखे मी निजलो गा शुन्य सारूनि तेथे ||धृ||

तात्पर्य -

        विष्णुमय जग ही दृष्टी महात्म्यांना आलेली असते .

       साधकाला ती दृष्टी प्राप्त करून घ्यावयाची असते .

        त्यासाठी साधकाने धर्माप्रमाणे आचरण करावे लागते .

      धर्माप्रमाणे वागले तरच त्याला सत्य हित प्राप्त होते 

     म्हणून श्रीतुकोबाराय म्हणतात ,

ऐका जी तुम्ही भक्त भागवत |कराल ते हित सत्य करा ||२||

      सत्य हिताचे साधन कोणते ?तर ,

कोण्याही जीवाचा न घडो मत्सर |वर्म सर्वेश्वर पूजनाचे ||३||    

         कोणत्याही जीवाचा मत्सर घडू नये .कारण ,

विठ्ठल जळी स्थळी भरला |रिता ठाव नाही उरला ||

          दृश्यमान जगतात एक परमात्माच भरून उरलेला आहे ..म्हणून कोणालाही दुःख दिले तर ते भगवंतालाच दिल्यासारखे आहे .याकरिता श्रीतुकोबाराय म्हणतात -

तुका म्हणे एका देहाचे अवयव |सुखदुःख जीव भोग पावे ||४||

          ||विठोबा रखुमाई ||

विष्णुमय जग हा वैष्णवांचा धर्म आहे .जग विष्णुमय आहे .कारण 

१) जया पासोनि सकळ |महिमंडळ हे झाले 

  २) परमात्मा कसा आहे ? तर -

 अव्यक्त निराकार नाही ज्या आकार |

जेथोनि चराचर हरीसी भजे ||

भगवंताव्यतिरिक्त दुसरे काहीच नाही .

या अभंगात मय असे पद आलेले आहे ,त्याचा अर्थ स्वरूपार्थीच घ्यावा लागतो  

||!ज्ञानेश्वर माऊली ||ज्ञानराज माऊली तुकाराम ||

     स्वरूपार्थी याचा अर्थ स्वार्थी .माऊली ज्ञानोबाराय म्हणतात -

आमुचा प्रकृती पैलकडील भावो |जरी कल्पनेविण लागसी पाहो |तरी मज माजी भूते हेही वावो |जे मी सर्व म्हणोनि ||(ज्ञाने ) 

   सर्व ठिकाणी परमात्माच आहे .म्हणून श्रीतुकोबाराय म्हणतात -

विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म |भेदाभेद भ्रम अमंगळ ||१||

         जग विष्णुमय आहे असे जाणावे .जग विष्णुरूप आहे असे जाणले की जीव कृतार्थ होतो .

         या अभंगात समदर्शन सांगितले आहे .समवर्तनात अधोगती आहे आणि समदर्शनात कृतार्थता आहे .

        झालेली चिंतनसेवा श्रीभगवान पंढरीस परमात्मा , सकल संतमांदियाळी , श्रीगुरूतत्व आदरणीय प्रेममूर्ती ह.भ.प.श्री .बाळकृष्णजी महाराज आणि सर्वच साधक यांचे चरणी समर्पित करतो .

   करविली तैसी केली कटकट |वाकुडे का नीट देव जाणे ||

चांंगले ते माझ्या सदगुरूंचे बाकीचे माझे दोष .

सेवेला पूर्णविराम .

||जय विठ्ठल ||जय हरि विठ्ठल ||